37 . ابن فورك انصارى اصفهانى ( وفات ، 406 ه . ق . ) ابو بكر محمد بن حسن بن فورك انصارى اصفهانى ، متكلّم و محدّث اشعرى ، حدود سال 330 ه . ق . در اصفهان متولّد شد . وى در عراق ، هم در بصره و هم در بغداد ، كلام اشعرى را همراه با باقلانى ( وفات 403 ه . ق . ) و ابو اسحاق اسفرايينى ( وفات ، 418 ه . ق . ) از ابو الحسن باهلى فرا گرفت ، و حديث را نزد عبد اللّه بن جعفر اصفهانى خواند . آنگاه از عراق به رى ، و از آنجا به نيشاپور رفت ، و در آنجا نزديك خانقاه صوفى معروف بوشنجى ( وفات ، 321 ه . ق . ) مدرسه‌يى براى او ساختند . پيش از فوت صوفى ابو عثمان مغربى ( وفات ، 373 ه . ق . ) وى در نيشابور بوده است ، و ظاهرا تا اندكى پيش از فوت خودش يعنى 406 ه . ق . در همانجا ماند ، و آن زمانى بود كه به فرمان سلطان محمود به غزنه احضار شد . اين احضار ، ظاهرا به تقاضاى فرقهء كرّاميّه بوده است كه وى در نيشاپور بر ضدّ آنها مباحثاتى كرده بوده است . آنها كوشيده بودند كه براى سلطان ثابت كنند ابن فورك اهل بدعت است ، ولى چنين مىنمايد كه او از خود با كاميابى دفاع كرده است ، ولى در راه بازگشت به نيشاپور توسّط كراميان مسموم گشته است . و اينكه گفته‌اند سلطان محمود خود او را مسموم ساخته است نامحتمل است . بدعتى كه از آن ياد كرده‌اند اين بوده است كه ظاهرا ابن فورك معتقد بوده كه « رسول اكرم ( ص ) در زمان حيات خود رسول بود ، و پس از آن روحش باطل و متلاشى شده است » . « 1 » مهم‌ترين اثر او مشكل الحديث و بيانه نام داشته ( كه گاهى با عناوين ديگرى هم ياد شده است ) ، و در آن كوشيده است تا آيات دشوار را چنان تفسير كند كه هم از نظر اهل تجسيم و تشبيه و هم از عقيدهء تنزيه صرف معتزله بدور باشد . « 2 » آثار ديگرى نيز از وى ياد كرده‌اند ( - كتاب‌شناسى ) . غالب عقايد كلامى او در ردّ كرّاميان نيشابور و غزنه بوده است . ولى عقايد او اندكى با عقايد اشاعره فرق داشته است . ابن فورك ، هر چند در فروع شافعى بوده ، ولى كتابى نيز در فقه حنفى نوشته بوده است . و حاصل كلام آنكه ، وى در نيشاپور همراه با برخى از صوفيان در رسميّت دادن و رواج بخشيدن مذهب اشعرى

--> ( 1 ) . ابن تغرى بردى ، النجوم الزاهره ، 4 / 240 ؛ ابن عماد ، شذرات ، 3 / 181 « نقل عن ابن حزم انّ السلطان محمود قتله لقوله انّ نبيّنا ( ص ) ليس هو رسول اللّه اليوم لكنّه كان رسول اللّه . . . » . ( 2 ) . قسمت‌هايى از اين اثر توسّط ريموند كوبرت ( Raimund kobert ) در « آنالكتا اوريانتاليا » ( - Analecta Orientalia ) شمارهء 22 ، رم ، 1941 ، و تمام متن توسّط ار . آرنالدز R . Arnaldez ) پاريس 1956 ) چاپ شده است .